Ekzema (atopik dermatit) dünyada milyonlarla insanın, xüsusilə uşaqların üzləşdiyi xroniki dəri xəstəliyidir. Qaşınma, qızartı, quru dəri və alovlanmalarla müşayiət olunan ekzema bəzən başqa allergik xəstəliklərlə birlikdə təzahür edir. Bunlardan ən çox əlaqələndirilənlərdən biri isə qida alerjisidir.

Son illərin araşdırmaları ekzema ilə qida alerjisi arasında əvvəllər düşündüyümüzdən daha güclü və kompleks bir əlaqə olduğunu göstərir. Bu əlaqə bəzən birbaşa, bəzən dolayı yolla ortaya çıxır. Bəs ekzema qida alerjisinə səbəb olur, yoxsa əksinə? Qida alerjisi ekzemanı ağırlaşdırırmı? Bu məqalədə bu suallara elmi əsaslı və sadə dildə cavab verəcəyik.

Ekzema və qida alerjisi arasındakı əlaqə

Ekzema ilə qida alerjisi arasında qarşılıqlı mexanizmlər mövcuddur. Onlardan bir neçəsi:

1. Dəri baryerinin zəifləməsi

Ekzema xəstələrinin dərisində qoruyucu baryer zəif olur. Bu, allergenlərin (qida zülallarının, toz gənələrinin, polenlərin) dəridən içəri daha asan keçməsinə səbəb olur.

Bu mexanizmaya “dəri yolu ilə allergenləşmə” deyilir.

Nəticə olaraq:
Zəif dəri → allergenlərin keçməsi → immun sistemin həssaslaşması → qida alerjisi riski artması

2. Ekzema çox vaxt allergik fonla bağlıdır

Atopik dermatit, allergik astma və qida alerjisi tez-tez eyni immun mexanizmin (IgE sisteminin) həddindən artıq aktivliyi ilə əlaqəlidir. Buna atopik triada deyilir:

• Ekzema

• Qida alerjisi

• Astma və ya allergik rinit

Bu xəstəliklər adətən ailəvi olur və bir-birini gücləndirə bilər.

3. Qida alerjisi ekzema alovlanmalarını artırır

Bəzi insanlar müəyyən qidaları qəbul etdikdən sonra ekzema simptomlarının artdığını müşahidə edə bilər.

Ən çox tetikleyen qidalar:

• Süd və süd məhsulları

• Yumurta

• Fıstıq, qoz, badam

• Soya

• Buğda

• Balıq və dəniz məhsulları

Bu, hər ekzema xəstəsində olmur, lakin simptomları tetikleyen qidalar varsa, onların müəyyən edilməsi müalicədə böyük əhəmiyyət daşıyır.

Ekzema qida alerjisinə səbəb ola bilərmi?

Cavab: Bəli, edə bilər.

Son elmi tapıntılara əsasən, ekzema xüsusilə erkən yaşlarda görülürsə və ağır formada keçirsə, uşaqda qida alerjisi riskini xeyli artırır.

Bu necə baş verir?

Ekzema zamanı dəridə mikroçatlamalar yaranır və allergen zülallar dərinin altına keçir. Burada immun sistemi onları təhlükə kimi qəbul edib antikorlar yarada bilir. Nəticədə həmin qida qəbul edildikdə allergik reaksiyalar baş verə bilər.

Hər ekzema xəstəsində qida alerjisi olurmu?

Xeyr.
Ekzema xəstələrinin yalnız müəyyən bir qismi qida alerjisi inkişaf etdirir.

Ən yüksək risk qrupları:

• 6 aydan kiçik uşaqlarda erkən başlayan ekzema

• Ailə anamnezində allergik xəstəliklər olanlar

• Ağır və geniş yayılmış ekzema formaları

• IgE səviyyəsi yüksək olanlar

Yetkin insanlarda ekzema-qida əlaqəsi daha zəifdir, əsasən uşaqlarda güclü şəkildə müşahidə olunur.

Qida alerjisinin ekzema üzərində təsiri

Qida alerjisi ekzemanı birbaşa ağırlaşdıra bilər.

Mümkün təsirlər:

• Qaşınma artar

• Qızartı genişlənər

• Dəridə alovlanmalar tezləşər

• Yuxu pozuntusu olar

• Uşaqda narahatlıq və qıcıqlanma artar

Bəzən reaksiyalar dərhal (dəqiqələr içində), bəzən gec (bir neçə saat sonra) ortaya çıxır.

Qida intoleransı və qida alerjisi eyni deyil

Bunu ayırd etmək çox vacibdir.

Qida alerjisi:

• İmmun sistemlə bağlıdır

• IgE vasitəli reaksiya verə bilər

• Hətta həyat üçün təhlükəli ola bilər

Qida intoleransı:

• İmmun sistemlə bağlı deyil

• Həzm sistemi iştirak edir (məsələn, laktoza dözümsüzlüyü)

• Ekzemada alovlanma yarada bilər, amma allergiya deyil

Qida intoleransını allergiya ilə qarışdırmamaq lazımdır.

Ekzeması olan biri qida testləri etdirməlidirmi?

Bu, vəziyyətdən asılıdır.

Qida testləri tövsiyə olunur əgər:

• Uşaqda ağır ekzema varsa

• Ekzema erkən yaşda başlayıbsa

• Qida qəbulundan sonra aydın simptomlar yaranırsa

• Ana südü ilə qidalanan körpədə qida reaksiyaları müşahidə edilirsə

• Ailədə qida alerjisi çoxdursa

Qida testləri tövsiyə olunmur əgər:

• Ekzema yüngül və nəzarət altındadırsa

• Heç bir qida ilə əlaqəli simptom müşahidə olunmur

• Uşaqda allergik xəstəlik riskləri azdır

Qida testinin nəticələri yalnız həkim tərəfindən, klinik simptomlarla birlikdə dəyərləndirilməlidir.

Ekzema üçün qida pəhrizi lazımdır?

Bu məsələdə ehtiyatlı olmaq vacibdir.

NƏ ETMƏK OLMAZ?

• Özbaşına qidaları rasiondan çıxarmaq

• Uşağı lazımsız şəkildə qida məhdudiyyəti ilə böyütmək

• İnternetdə “ekzema üçün qadağan olunmuş qidalar” siyahılarına kor-koranə əməl etmək

Çünki geniş pəhriz məhdudiyyəti:

• Qida çatışmazlığına

• Zəif inkişaf və çəki itirməyə

• Bağırsaq mikroflorasının pozulmasına

• Qida alerjisi riskinin əksinə artmasına

səbəb ola bilər.

Ekzemada qida ilə bağlı düzgün yanaşma

1. Simptom gündəliyi aparmaq

Hansı qidanın simptom yaratdığını müəyyən etməyə kömək edir.

2. Həkim nəzarətində eliminasiya pəhrizi

Qida allergiyasından şübhələnilirsə, müəyyən qidalar müvəqqəti olaraq çıxarılır və sonra yenidən sınanır.

3. Ekzemanı düzgün dərman və dəri baxımı ilə nəzarətdə saxlamaq

Çox vaxt ekzema pisləşməsi qida ilə deyil, dəri quruluğu, temperatur, tər, stress və ya infeksiya ilə əlaqəli olur.

Ekzema və qida alerjisi arasında olan yanlış inanclar

Yanlış 1: “Ekzemam varsa, mütləq qida alerjisi də var.”

Doğru deyil.

Yanlış 2: “Bütün ekzema xəstələri süd və yumurtaya həssasdır.”

Yalnız bəzi xəstələrdə bu əlaqə var.

Yanlış 3: “Qida kəsmək ekzemanı müalicə edir.”

Qida məhdudiyyəti yalnız xüsusi hallarda faydalıdır.

Ekzemanı və qida alerjisini birlikdə idarə etmək üçün məsləhətlər

• Dəri baryerini gücləndirən gündəlik nemləndirici istifadə edin

• Evdə toz və allergenləri minimuma endirin

• Tərləmədən sonra dəriyə qulluq edin

• Stressi azaldın (stres ekzemanı kəskinləşdirir)

• Uşaqsa, əlavə qidaları həkim nəzarətində verin

• Şübhəli qida varsa, simptom gündəliyi aparın

• Qida məhdudiyyətini yalnız mütəxəssis təklif edirsə edin

Nəticə

Ekzema və qida alerjisi arasındakı əlaqə çoxqatlı və fərdi fərqlərə əsaslanan bir mexanizmdir. Ekzema dərisinin zəif baryeri qida allergenlərinə qarşı həssaslaşmanı artıra bilər, qida alerjisi isə təkrar alovlanmalara səbəb ola bilər. Lakin bu əlaqə hər kəs üçün keçərli deyil və qida məhdudiyyəti hər ekzema xəstəsi üçün uyğun deyil. Ən doğru yanaşma həkim rəhbərliyi ilə simptomların izlənməsi, balanslı qidalanma və dəriyə müntəzəm qulluqdur.