Dəri bədənimizin xarici mühitlə birbaşa təmasda olan ən böyük orqanıdır və müxtəlif maddələrlə toxunduqda reaksiyalar verə bilər. Bu reaksiyaların ən çox görülən formalarından biri kontakt dermatitdir. Kontakt dermatit dərinin müəyyən maddə ilə təmasdan sonra iltihablanması və qıcıqlanması ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Bəzi hallarda allergik mexanizmlə, bəzən isə sadəcə qıcıqlandırma təsiri ilə yaranır.

Bu yazıda kontakt dermatitin nə olduğu, növləri, simptomları, tetikleyiciləri, müalicəsi və qarşısının alınması haqqında geniş şəkildə məlumat təqdim ediləcək.

Kontakt dermatit nədir?

Kontakt dermatit, dəriyə toxunan maddənin təsiri ilə yaranan lokal dəri iltihabıdır. Bu vəziyyət şəxsdən asılı olaraq yüngül qızartıdan ciddi dəridə çatlamalara və su toplamasına qədər dəyişə bilər. Adətən təmasdan sonra saatlar və ya günlər içində simptomlar yaranır.

Kontakt dermatitin növləri

Kontakt dermatit ümumilikdə iki əsas növə ayrılır:

1. Qıcıqlandırıcı kontakt dermatit (İrritant kontakt dermatit)

Ən çox rast gəlinən növdür. Təxminən halların 80%-i qıcıqlandırıcı dermatitdir və allergiya ilə əlaqəsi yoxdur.

Niyə yaranır?

Dərinin qoruyucu baryerini zəiflədən və ya zədələyən maddələr səbəb olur.

Ən çox görülən səbəblər:

• Deterjan və təmizləyici maddələr

• Sabunlar və şampunlar

• Tiner, boya, kimyəvi maddələr

• Su ilə çox təmas (dərini qurudur)

• Tərəvəz və meyvələrin şirəsi (soğan, sarımsaq, limon, pomidor)

• Metal olmayan sənaye kimyəvi maddələri

Qıcıqlandırıcı dermatit hər kəsdə ola bilər, hətta allergiyası olmayan insanlarda belə.

2. Allergik kontakt dermatit

Bu tipdə maddəyə qarşı immun sistem reaksiya verir. Maddə ilə əvvəlki təmasdan sonra bədəndə həssaslaşma baş verir. Sonrakı təmasda allergik reaksiyalar ortaya çıxır.

Ən çox alergiya yaradan maddələr:

• Nikel (zinət əşyaları, saat, kəmər tokası)

• Lateks (əlcəklər, tibbi materiallar)

• Kosmetika və makiyaj məhsulları

• Ətir və dezodorantlar

• Tatu üçün boya maddələri

• Bitkilər (məsələn, efeu, zəhərli sarmaşık)

• Topikal dərmanlar (neomisin, lidokain)

Allergik kontakt dermatitin yaranması üçün həssaslaşma dövrü lazımdır. Yəni hər toxunuşda yox, müəyyən müddət sonra allergiya inkişaf edir.

Kontakt dermatit necə görünür?

Kontakt dermatitin simptomları səbəbə, təmas müddətinə və dərinin həssaslığına görə dəyişir.

Əsas simptomlar:

• Qızartı

• Qaşınma

• Dərinin qabıqlanması

• Şişkinlik

• Yanma və sancı hissi

• Su toplaması (veziküllər)

• Quru, çatlamış dəri

• Ekzema tipli yaralar

Simptomlar adətən maddə ilə birbaşa təmas etmiş nahiyədə yaranır. Bu xüsusiyyət diaqnoz üçün önəmlidir.

Kontakt dermatitin yaranmasına səbəb olan gündəlik maddələr

Bir çox insanın heç fərq etmədiyi sadə maddələr belə kontakt dermatitə yol aça bilər:

Evdə:

• Yemək bişirərkən turş meyvələr

• Ağartıcı, yuyucu vasitələr

• Qabyuyan deterjanları

• Suyun özü (tez-tez əllərin yuyulması)

Kosmetik məhsullarda:

• Tonik, krem, serum

• Saç boyaları

• Parfüm və dezodorantlar

• Makiyaj fırçalarının təmizləyiciləri

İş mühitində:

• Tibbi əlcəklər (lateks)

• Sənaye kimyəvi maddələri

• Boya və yapışqanlar

• Metal və neft məhsulları

Təbii maddələr:

• Bitkilər

• Efirlər və bitki tərkibli yağlar

• Arı mumu və bitki ekstraktları

Kontakt dermatit necə diaqnoz qoyulur?

Diaqnoz əsasən həkimin klinik müşahidəsi və xəstənin hekayəsi əsasında qoyulur.

Diaqnostik üsullar:

• Dəri müayinəsi: Təbii sərhədlər və lezyonun yerləşimi nəzərə alınır.

• Patch-test (yamaq testi): Allergik kontakt dermatitdə qızıl standart üsuldur. Beləliklə, allergiyanı yaradan maddə dəqiq müəyyən edilir.

• Diaqnoz üçün keçmiş təmaslar analiz edilir.

Kontakt dermatitin müalicəsi

Müalicə iki əsas prinsip üzərində qurulur:

1. Tetikleyici maddədən uzaq durmaq

2. Dərinin iltihabını və qıcıqlanmasını aradan qaldırmaq

1. Allergen və qıcıqlandırıcı maddədən uzaq durmaq

Ən təsirli və qalıcı müalicə üsuludur. Maddə müəyyən edildikdən sonra onunla təmas tamamilə kəsilməlidir.

2. Topikal kortikosteroid kremlər

Orta və ağır hallarda həkim tərəfindən təyin olunur.

• Qaşınmanı azaldır

• İltihabı aradan qaldırır

• Dərinin sağalmasını sürətləndirir

3. Nemləndiricilər

Dərinin baryerini bərpa etmək üçün gündəlik istifadə edilməlidir.

• Quru və çatlamış dəriyə kömək edir

• Gələcək iltihabın qarşısını alır

4. Antihistaminlər

Xüsusilə allergik kontakt dermatitdə qaşınmanı azaltmaq üçün istifadə olunur.

5. Ağır hallarda müalicə

• Güclü steroid kremlər

• Qısa müddətli ağızdan steroidlər

• Antibiotiklər (əgər yara infeksiyalaşmışsa)

Evdə tətbiq edilə bilən rahatlaşdırıcı metodlar

• Soyuq kompres

• Dəriyə qıcıq verməyən sabunlardan istifadə

• Təmiz, quru və yüngül paltar geyimləri

• Duşdan sonra dərhal nemləndirici çəkmək

• Təzahür edən nahiyəni qaşımamaq

Kontakt dermatit necə qarşısı alınır?

1. Tetikleyicilərdən uzaq durun

Əgər allergiyanız bilinirsə – nikel, lateks, ətir, kosmetika – təmasdan tam çəkinin.

2. Əlcəklərdən düzgün istifadə edin

• Kimyəvi maddələrlə işləyərkən əlcək taxın

• Lateksə allergiyanız varsa, nitril və ya vinil əlcək seçin

3. Dərinin baryerini gücləndirin

• Sağlam yağlı tərkibli krem və ya vazelin istifadə edin

• Quru dəri kontakt dermatiti artırır

4. Kosmetik məhsulları test edin

• Yeni aldığınız məhsulu əvvəlcə kiçik bölgədə sınaqdan keçirin

5. İş və ev mühitində kimyəvi maddələrdən qorunun

• Kəsici kimyəvi maddələri havalandırılan mühitdə istifadə edin

Kontakt dermatit kimlərdə daha çox görülür?

• Quru və həssas dəriyə sahib olanlar

• Aşpazlar

• Tibb işçiləri

• Gözəllik salonu işçiləri

• Təmizlik xidməti personalı

• Uşaqlar (dəri baryeri daha zəifdir)

• Allergik fonu olan insanlar

Kontakt dermatit nə vaxt həkimə müraciət tələb edir?

Aşağıdakı hallarda dermatoloqa müraciət etmək vacibdir:

• Simptomlar 1 həftədə keçmirsə

• Yarada irin, pis qoxu və ya temperatur artımı varsa

• Reaksiya göz ətrafında yaranıbsa

• Böyük ölçülü dəridə qabarcıqlar varsa

• Tetikleyicini müəyyən etmək mümkün deyilsə

Nəticə

Kontakt dermatit gündəlik həyatda tez-tez rast gəlinən, lakin düzgün idarə olunduqda asanlıqla müalicə edilə bilən dəri xəstəliyidir. Əsas məsələ tetikleyici maddəni müəyyən etmək və ondan uzaq durmaqdır. Dərini qorumaq, düzgün kosmetika seçmək və müntəzəm nemləndirici istifadəsi kontakt dermatitin təkrarlanmasının qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Müalicə və profilaktika düzgün aparıldıqda həm narahatlıq azalır, həm də dəri daha sağlam və balanslı vəziyyətə qayıdır.